مقالات عمومی

کتاب های دانشگاهی

کیفیت و ویژگی های تألیف کتاب های آموزشی پایه و اساس بنیاد آموزش یک کشور هستند. کتاب های دانشگاهی محصول چرخه‌ای طولانی از فرایند تولید علم‌اند. کتاب های دانشگاهی بر اساس مقالات علمی و پژوهش هایی که در جامعه علمی پذیرفته شده اند تألیف می شوند. کتاب های دانشگاهی محصول جمع‌بندی و تحلیل دانش مقالات علمی هستند و مخاطب اصلی این کتاب ها دانشجویان مقاطع تحصیلی مختلف هستند.انتشارات آلند در نظر دارد در آینده اقدام به انتشار کتاب های دانشگاهی، کتابهای کمک درسی، کتاب های کنکور و… نماید.
کتاب های دانشگاهی را بر اساس سرفصل های مصوب برای واحدهای درسی دانشگاه تألیف می کنند. در ایران سرفصل های کتاب های درسی دانشگاهی توسط وزارت «علوم، تحقیقات و فناوری» و «بهداشت درمان و آموزش پزشکی» تدوین می‌شوند.

 

کتاب دانشگاهی زمانی کارآمد است که بتواند به خوبی پیام اصلی نویسنده را به دانشجو منتقل کند. یک کتاب دانشگاهی اثر بخش کتابی است که در نظام آموزشی آن کشور تحولی ایجاد کند و اثری مثبت بر اندیشه های حوزه موضوعی خود داشته باشد. در ادامه به بررسی ویژگی های یک کتاب دانشگاهی موفق می پردازیم.
ویژگی های کتاب های دانشگاهی موفق
یک کتاب دانشگاهی کارآمد و اثر بخش ویژگی هایی دارد که به طور اجمالی هر یک را بررسی می کنیم:
  • کتاب های دانشگاهی باید تخصصی و هدفمند تألیف شوند
به طور کلی تمامی کتاب های دانشگاهی تخصصی نوشته می شوند و یک موضوع علمی خاص را تفسیر می کنند. یک کتاب دانشگاهی باید هدفی مشخص داشته باشد، اگر هدفش آموزش یک موضوع تخصصی است باید به ساده ترین شکل به طور جامع و کامل به موضوع بپردازد ولی اگر هدفش مقایسه و تفسیر یک موضوع است باید بتواند تمامی منابع اصیل و درست را کنار هم جمع نماید و با بهترین تفسیر به تحلیل موضوع بپردازد و به بحث جهتی مشخص بدهد.
  • یک کتاب دانشگاهی مفید باید بتواند یک نظریه را به خوبی تعریف کند و از آن بهترین تفسیر را ارائه کند.
اساتید دانشگاهی معتقد هستند که یک نظریه دقیق و حساب شده بهترین روش آموزش و توضیح یک موضوع است. دانشمندان معتقدند که هر عملکرد علمی موفق بر یک نظریه دقیق استوار است. کتاب های دانشگاهی که بر پایه یک نظریه به آموزش می پردازند یادگیری دانشجویان را بر پایه روش پرسش و پاسخ قرار می دهند. یادگیری بر اساس روش پرسش و پاسخ یکی از بهترین روش های یادگیری علوم تخصصی دانشگاهی است.

 

  • یک کتاب دانشگاهی مفید و کارآمد باید جامع و به روز باشد
این نکته به این معنا است که نویسنده باید با پیشرفت های جدید علمی همراه باشد و کتاب را مطابق با آخرین نظریات و یافته ها تألیف نماید. البته به روز بودن مطالب در تمامی رشته ها و تخصص ها قابل اجرا نیست. به طور مثال در رشته کامپیوتر و علوم TIT علوم به سرعت پیشرفت می کنند اما نمی توان آخرین پیشرفت ها را در کتب آموزشی قرار داد زیرا دانشجویان باید مبانی اولیه را ابتدا یاد بگیرند و سپس با آخرین علوم آشنا شوند. از طرفی دیگر علومی که به سرعت پیشرفت می کنند کتاب های آموزشی چاپ شده شان در نهایت مطالب قدیمی را ارائه می دهند چون کتاب نمی تواند هر روز چاپ شود و چاپ مجدد کتاب حداقل یک سال تحصیلی زمان می برد.
  • اعتبار یک کتاب دانشگاهی به میزان بالایی به کارنامه نویسنده باز می گردد
بدیهی است که توان نویسنده و سابقه آن در موضوع کتاب دانشگاهی در موفقیت کتاب تأثیرگذار است. زمانی که نویسنده کارنامه پژوهشی و آموزشی پر باری در رابطه با موضوع کتاب داشته باشد یعنی به موضوع کتاب دانشگاهی اشراف کامل داشته، موضوع را به خوبی تفسیر کرده و با بالاترین کیفیت آموزشی به تألیف کتاب پرداخته است. این جمله به این معنا است که مؤلف باید در زمینه ی موضوع کتاب دانشگاهی مورد نظر صاحب تخصص و تجربه و به بیانی ساده‌تر از صلاحیت علمی لازم بهره‌مند باشد. البته ذکر این نکته ضروری است زمانی که صحبت از پدیدآوران یک کتاب دانشگاهی است، منظور فقط نویسنده یا مؤلف نیست، بلکه معمولاً چندین فرد حقیقی و حقوقی در پیدایش یک کتاب نقش دارند. از مهم‌ترین این افراد می توان به نویسنده، مترجم و ویراستار اشاره کرد. ویراستار خوب قادر است پیام نویسنده را به خوبی پیراسته و آراسته سازد و با شفافیت و کیفیتی بسیار بهتر از خود نویسنده در اختیار مخاطب و دانشجو قرار دهد. علاوه بر این افراد، نقش ناشر را در تألیف یک کتاب دانشگاهی کارآمد نمی‌توان نادیده گرفت. ناشران با تجربه و موفق سهمی اساسی در کیفیت کتاب دانشگاهی دارند، این ناشران در واقع مشاوران نویسندگان‌اند و در خلال نگارش و ویرایش کتاب دانشگاهی می‌توانند توصیه‌های ارزشمندی در اختیار او قرار دهند.

 

  • نثر روان و سلیس در نگارش کتاب دانشگاهی کارآمد نقش اساسی دارد
بخش عمده‌ای از موفقیت هر کتاب دانشگاهی مدیون شفافیت، سادگی و روان بودن نثر کتاب است که برای انتقال مفاهیم آن انتخاب شده است. نثر یک کتاب دانشگاهی کارآمد و اثربخش باید خواننده را به مطالعه ترغیب کند و با کمترین واژگان ممکن بیشترین آگاهی را به دانشجو برساند. نه اینکه با پیچیدگی‌های غیرضروری دانشجو را از خواندن پشیمان سازد و ذهنش را در ابهام و سردرگمی فرو برد. شیوه ی نگارش یک کتاب دانشگاهی کارآمد باید به گونه‌ای باشد که دانشجو بدون کمترین ابهام به اصل مطلب دست یابد. زیاده گویی، جملات طولانی دانشجویان و مخاطبان کتاب را خسته کرده و از بار آموزش کتاب می کاهد. نویسندگان کتاب های دانشگاهی نباید کتابی قطور با متنی تکراری نگارش کنند و یا با طرح مطالب غیر ضروری و غیر مرتبط ذهن دانشجو را پریشان کند و یا بالعکس از طرح مطالب ضروری صرفه نظر کند. به طور کلی نویسندگان کتاب دانشگاهی باید نثری روان با انسجام بالا و یکپارچه نگارش کنند.
  • یک کتاب دانشگاهی کارآمد و موفق باید بتواند حس انگیزه و پژوهش را در دانشجو تقویت کند
همانطور که در ابتدای متن گفته شد یک کتاب دانشگاهی زمانی مؤثر است که بتواند در مخاطب و جامعه هدف تغییر نگرش ایجاد کند. زمانی که یک دانشجو به بررسی و مطالعه یک کتاب دانشگاهی می پردازد و ذهنش درگیر موضوع می شود، و با انگیزه به پژوهش و مطالعه در رابطه با موضوع کتاب می پردازد یعنی نویسنده در انتقال مطلب موفق بوده است.  زیرا در ابتدای کار دانشجو را به پژوهش بیشتر ترغیب کرده است.
امروزه با پیشرفت علم و تکنولوژی راه های ارتباطی دانشجو با مؤلف کتاب افزایش یافته است و دانشجو می تواند به راحتی نظرات و نتیجه پژوهش های خود را با مؤلف در میان بگذارد، گاهی این تعامل ها  زمینه‌ساز چاپ ویرایش تازه‌ای از کتاب می شود.

 

 

 

  • یک کتاب موفق دانشگاهی مسلماً از ویژگی های ظاهری خوبی نیز برخوردار است
در کنار تمام ویژگی های محتوایی که برای کتاب دانشگاهی ذکر شده، ویژگی های ظاهر و کیفیت چاپ نیز موضوعی است که نباید ناشران کتاب های دانشگاهی از آن غافل شوند. اعتقاد ما در انتشارات آلند این است که کیفیت طراحی، صفحه آرایی، چاپ و صحافی کتاب، بسیار اهمیت دارد، همچنین فونت خوانا و خوب یا صفحه‌آرایی ساده و زیبا در آثار چاپی و الکترونیکی همگی در موفقیت یک کتاب دانشگاهی تأثیرگذارند. از آنجایی کتاب های تخصصی دانشگاهی حتی پس از اتمام تحصیل دانشجو مورد استفاده قرار می گیرند، باید دارای جلد و صحافی با کیفیت و محکمی باشند. در برخی از رشته های تحصیلی مانند معماری کیفیت عکس های کتاب ها نیز در درک مطالب و مفاهیم تأثیرگذار هستند.  خلاقیت و توانایی نویسنده در انتخاب مناسب‌ترین تصویرها و توان فنی ناشر در چاپ و انتشار با کیفیت این تصاویر بر سودمندی کتاب دانشگاهی می افزاید.
چه نکاتی در تألیف کتاب های دانشگاهی باید رعایت گردد؟
کتاب های دانشگاهی که در ایران تألیف می گردند ابتدا باید موضوعی مطابق با سر فصل های وزارت علوم و نیاز آموزشی دانشجویان داشته باشند.
در مرحله بعد حجم و تعداد صفحات کتاب های دانشگاهی  با فونت ۱۲ و قطع وزیری ( ۱۸ سطری) باید معادل حداقل ۱۰۰ صفحه باشد به شرط آنکه بیش از % ۲۰ حجم کتاب مربوط به تصاویر و جداول نباشد.
تعداد رفرنس یک کتاب تألیفی دانشگاهی حداقل ۳۰ رفرنس باشد که حداقل ۳۰% منابع می بایست از نویسندگان کتاب و رفرنسهای ارائه شده توسط نویسنده باید حاصل پژوهش های Original Article که در طی ۱۰ سال اخیر چاپ شده باشد و در متن کتاب به نتایج این پژوهشها رفرنس داده شده باشد.
و در آخر
  • فهرست مطالب در ابتدای کتاب آورده شود.
  • نمایه (ایندکس) در انتهای کتاب آورده شود.
  • ترجیحاً منابع مورد استفاده در پایان هر فصل ارائه شود.
  • کلیه اصطلاحات لاتین معادل یابی شده و در زیر نویس ارائه گردد.
  • منابع بر اساس (شیوه استناد دهی و رفرنس نویسی ونکوور) نوشته شود.
  • ترجیحاً در ابتدای هر فصل اهداف مربوطه و در انتهای آن خلاصه مطالب آورده شود.
  • منابع مربوط به شکل ها ، یا نمودارها در ذیل آن‌ها و در مورد جداول در بالای آن‌ها ذکر شود.
  • وضعیت کتاب از نظر تألیف، تدوین و یا ترجمه مشخص شود و از ذکر مواردی مثل گرد آوری و ترجمه و یا تألیف
و ترجمه و … خودداری گردد.
  • درخصوص کتاب‌های آموزشی، ارائه سؤالات استاندارد در پایان هر فصل ضروری است.
کلام آخر:
موفقیت یک کتاب دانشگاهی تصادفی نیست، بلکه بر پایه تخصص، تجربه و تلاش تیم نویسندگان،مؤلفان،مترجمان، ویراستار، ناشران و … استوار است. کتاب های دانشگاهی  نقشی مهم  در پیشبرد اهداف آموزش عالی هر کشور دارند و باید بر اساس معیارها و ویژگی‌های مشخصی تدوین شوند تا کارآمد باشند که در اینجا به برخی از این ویژگی ‌ها نگاهی اجمالی داشتیم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *